Paus verspreidt volgens critici ketterijen


Franciscus, wat voor een paus?
26 september 2017

Een paus is ook een mens. Als individuele sterveling kan ook hij in dwaling verkeren. Maar kan hij als paus ook dwalen? Jazeker. Volgens de katholieke leer is een paus alleen onfeilbaar als hij ex cathedra, dat wil zeggen als hij plechtstatig met het hoogste leergezag namens de gehele kerk een leer over geloof en zeden afkondigt als een door God geopenbaarde waarheid. Maar ook dan is alleen de inhoud van het afgekondigde onfeilbaar en niet de wijze waarop of de taalkundige vorm waarmee het is afgekondigd.

Echter, ook als hij niet ex cathedra spreekt, dan “dienen de gelovigen met een godsdienstige geest in te stemmen” met het ‘gewoon onderricht’ van de paus (Catechismus van de Katholieke Kerk, 892). Want als leraar wordt de bisschop van Rome “goddelijke bijstand” geschonken, ook als hij zich niet in “definitieve zin” uitspreekt.

De kwestie van de waarde van het pauselijk leergezag is actueel geworden. Een groep van meer dan zestig bezorgde katholieken vinden dat de huidige paus ketterijen verspreidt. Zij voelen zich niet verplicht in te stemmen met alles was Franciscus onder de noemer van het ‘gewoon onderricht’ uitbrengt. In de seculiere media worden zij als traditionalistisch en conservatief aangemerkt. Voor veel lezers zijn deze adjectieven aanleiding om de inhoud van het geopperde niet serieus te nemen. Want wie de paus van ketterij beschuldigt, moet wel extreem conservatief zijn. En weldenkende mensen van goede wil zijn moreel niet verplicht om te proberen in ultraconservatief of extreemrechts gedachtegoed iets zinnigs te ontdekken, zo vindt men; ‘men’ betekent in dezen het ‘verlichte’ deel der mensheid.

De betreffende groep verstuurde vorige maand een brief waarin zij gebruik maken van het recht dat in het Wetboek van Canoniek Recht als volgt beschreven staat: ‘Christengelovigen hebben het recht en soms ook de plicht om overeenkomstig hun kennis en deskundigheid en het aanzien dat zij genieten, hun mening over wat het welzijn van de Kerk aangaat aan de gewijde Herders kenbaar te maken (…)’ (canon 212, § 3). Dat dient dan wel te gebeuren in eerbied jegens de herders van de kerk.  De ondertekenaars van de brief putten zich in de eerste zinnen dan ook uit in eerbiedsbetuigingen. Zij worden, zo schrijven ze, “gedreven door de trouw aan Christus, de liefde voor de Kerk en voor het pausambt, en door filiale toewijding aan u”. Ze stellen zichzelf niet eens op als broeders van de paus maar als diens zonen en dochters (filii). Hun brief wil dus geen broederlijke vermaning zijn maar een kinderlijke vermaning. En deze vermaning heeft de vorm van een correctie. In hun ogen moeten zeven dwalingen nodig worden gecorrigeerd. Waarom? “Omwille van het heil der zielen”, schrijven de ondertekenaars.

“Allerheiligste Vader, het petrinisch [van de voornaamste apostel Petrus] ambt werd u niet toevertrouwd om de gelovigen vreemde doctrines voor te houden, maar om als een gelovige rentmeester het geloofsgoed te bewaken tot het moment waarop de Heer wederkeert. Met heel ons hart onderschrijven wij de leer van de pauselijke onfeilbaarheid, zoals die door het Eerste Vaticaans Concilie werd gedefinieerd”, aldus de groep. Zij voegen eraan toe dat de heilige Geest volgens dit leerstuk de opvolgers van Sint-Petrus geen volmacht geeft om nieuwe geloofswaarheden te bedenken. De paus is gehouden aan zijn plicht om het geloof dat de Kerk door de eeuwen aan de nieuwe generaties overdraagt ongeschonden te bewaren. Volgens de ondertekenaars is paus Franciscus wat dat betreft in gebreke gebleven. Een aantal passages in Amoris laetitia – zijn conclusie van de twee bisschoppensynodes over het gezin – hebben volgens hen aanleiding tot ketterij gegeven. De dwalingen hebben zich kunnen verspreiden doordat Franciscus ze direct of indirect heeft ondersteund met zijn “woorden, handelingen en nalatigheden”.

En waar gaat het over? Kort gezegd komt het neer op de kwestie van de genade en de zonde. De dwaling die aan de zeven ‘ketterse’ stellingen ten grondslag ligt, is min of meer afkomstig van Maarten Luther. Die beweerde dat een mens niet bij machte is te leven zoals God dat heeft bevolen; alleen Gods genade kan een mens rechtvaardigen. ‘Rechtvaardigen’ betekent hier zoiets als ‘heiligen’: je bent geen heilige dus kun je de Heilige nooit aanschouwen, maar diezelfde Heilige houdt zoveel van jou dat Hij jou om niet heiligt, zodat je alsnog eeuwig met Hem kunt leven. Zoiets. De katholieke leer zegt daarentegen dat de mens dankzij de genade niet alleen de status van gerechtvaardigde krijgt maar ook het vermogen om volgens die status te leven, met andere woorden om niet meer te zondigen en daadwerkelijk een heilige te worden. Gedoopten die willens en wetens toch de geboden van God overtreden, worden dus uitgesloten van een leven als gerechtvaardigde. En nu komt het: daarom mogen ze niet volledig deelnemen aan de eucharistie, het bruiloftsmaal dat God met zijn (ge)rechtvaardig(d)en houdt. Volgens de ondertekenaars van de brief heeft Amoris laetitia ervoor gezorgd dat er gaten zijn geschoten in de kerkelijke discipline omtrent de communiegang van zondaars. Waar Johannes Paulus II heel duidelijk zei dat mensen die in een objectieve staat van doodzonde verkeren, niet te communie mogen, daar schijnt nu meer mogelijk te zijn.

Wat is er dan veranderd? Die vraag stelde een journalist aan de paus tijdens de vliegreis tussen Lesbos en Rome op 17 april 2016. Franciscus zei dat er wel degelijk iets is veranderd. Wat dan? Daar antwoordde hij niet op. In de plaats daarvan verwees hij naar kardinaal Christoph Schönborn, de aartsbisschop van Wenen die zich vaak presenteert als de verdediger van de koers van paus Franciscus. Schönborn, een kind van gescheiden ouders, hield op 8 april 2016 bij de officiële presentatie van Amoris laetitia in Rome een toespraak. Hij zei dat dit document de leer over het huwelijk zeker niet heeft gewijzigd, maar dat er over de kwestie van de ‘irreguliere’ samenlevingsverbanden wel een ontwikkeling in de pastorale benadering daarvan is aan te wijzen.

In de exhortatie wordt een onderscheid gemaakt tussen ‘reguliere’ en ‘irreguliere’ gezinnen. Een regulier gezin bestaat uit een keurig voor de Kerk gehuwd echtpaar met kinderen; alles wat daarvan afwijkt is ‘irregulier’. Een sleutelpassage van Amoris laetitia is volgens Schönborn paragraaf 297: Het komt erop aan om iedereen te integreren, iedereen te helpen zijn eigen manier te vinden om deel uit te maken van de kerkgemeenschap opdat ze persoonlijk geraakt zouden worden door de onverdiende, onvoorwaardelijke en genadevolle barmhartigheid. Niemand mag voorgoed veroordeeld worden, omdat dat niet de denkwijze van het Evangelie is! Ik richt mij niet alleen tot gescheiden mensen en mensen in een nieuwe relatie, maar tot allen, in welke situatie zij zich ook bevinden.

Schönborn: “Natuurlijk leidt dat tot de vraag: wat zegt de paus met betrekking tot de toegang tot de sacramenten voor mensen die in ‘irreguliere’ situaties verkeren? Paus Benedictus zei al dat eenvoudige recepten niet bestaan. Paus Franciscus herneemt de noodzaak om in deze zorgvuldig te onderscheiden, in overeenstemming met Familiaris Consortio, de exhortatie van Sint-Johannes Paulus II: ‘Onderscheiding moet helpen mogelijke wegen te vinden om te antwoorden aan God en te groeien te midden van beperkingen. Door te denken dat alles zwart of wit is, sluiten we vaak de weg van genade en groei af en verhinderen we wegen van heiliging die eer brengen aan God.’

Vervolgens wees de kardinaal op voetnoot 351 en erkende hij dat een en ander vaag blijft. Ook Franciscus is zich daarvan bewust, getuige een passage in paragraaf 308: Ik begrijp hen die een strengere pastoraal verkiezen, die geen ruimte laat voor verwarring. Maar ik geloof oprecht dat Jezus Christus een Kerk wil die aandacht heeft voor het goede dat de Geest te midden van zwakheid verspreidt: een Moeder die, terwijl ze duidelijk haar objectief onderricht verwoordt, geen afstand doet van het goede dat mogelijk is, zelfs al loopt zij gevaar zich vuil te maken aan de modder van de weg. De herders die het volledig ideaal van het Evangelie en van de kerkelijke leer verwoorden voor de gelovigen, moeten hen ook helpen om de logica van het meeleven met broze mensen aan te nemen en hen bijstaan om te harde en ongeduldige vervolgingen of oordelen te vermijden. Het Evangelie zelf roept op om niet te oordelen en te veroordelen.

Nergens zegt Schönborn expliciet dat hertrouwd gescheidenen te communie mogen, maar hij zegt ook niet dat ze het niet mogen. Kennelijk hangt alles af van het onderscheidingsvermogen van de verantwoordelijke pastor.

Deze vaagheid heeft er toe geleid in het najaar van 2016 een groepje kritische kardinalen aan de bel trok en van de paus nu eindelijk eens duidelijke taal omtrent deze kwestie eiste. Het groepje bestond uit: Raymond Burke, Walter Brandmüller, Carlo Caffarra en Joachim Meisner; de laatste twee zijn inmiddels overleden. De vier formuleerden in een brief, gedateerd op 19 september 2016, een vijftal dubia, Latijn voor ‘twijfels’. Zij schrijven dat Amoris laetitia op enkele punten “grote verwarring”heeft gezaaid, omdat er door theologen tegenstrijdige interpretaties worden gegeven en zelfs onder bisschoppen verschil van mening bestaat. De dubia waren zo geformuleerd dat de paus er alleen maar met ‘ja’ of ‘nee’ op kan antwoorden. Ze wilden weten of het geoorloofd is geworden om iemand die nog steeds gebonden is door een sacramentele huwelijksband met de ene persoon maar met een andere persoon samenwoont of burgerlijk gehuwd is, de absolutie te verlenen en zo toegang te verlenen tot de Heilige Communie? Zo ja, strookt dat met de richtlijnen die Johannes Paulus II en Benedictus XVI daarover gaven? En is wat Johannes Paulus II in diens encycliek Veritatis splendor (1993) zei over absolute normen waarmee je een intrinsiek kwaad kunt vaststellen, na Amoris laetitia nog wel geldig? En kunnen omstandigheden of intenties een handeling die intrinsiek slecht is in haar uitwerking omvormen tot een subjectief goede handeling? Johannes Paulus II zegt in Veritatis splendor namelijk van niet. En hoe zit het met de rol van het geweten? Johannes Paulus leerde dat het geweten nooit een handeling kan legitimeren, die intrinsiek slecht is. Zijn we daar na Amoris laetitia nog aan gehouden?

Paus heeft geweigerd op deze dubia te antwoorden. Toch lijkt me hun vraag niet geheel onterecht. Is er inderdaad een cesuur aan te wijzen met de morele leer van Johannes Paulus II? De ondertekenaars van de zondag gepubliceerde Correctio filialis menen van wel. Deze cesuur achten zij in strijd met de leer van de Kerk, omdat volgens hen de leer cesuurvrij is.

Vorig jaar zomer zei Schönborn in een interview met het jezuïetenblad La Civilta Cattolica dat Amoris laetitia een akte van het kerkelijk leergezag is die blijk geeft van een ontwikkeling van het inzicht in de moraaltheologische problematiek van huwelijk en gezin. “De complexiteit van gezinssituaties die zeer afwijken van wat de gewoonte was in onze westerse maatschappijen zelfs nog een paar decennia geleden, heeft het noodzakelijk gemaakt om daar genuanceerder naar te kijken. In een veel grotere mate dan in het verleden zegt de objectieve leefsituatie van een persoon niet alles over deze persoon in relatie tot God en in relatie tot de kerk. Deze evolutie dwingt ons dringend opnieuw te doordenken wat we bedoelden toen we het hadden over objectief zondige situaties.”

De opstellers en ondertekenaars van de Correctio filialis vinden dat we er helemaal niet opnieuw over hoeven na te denken. Zij zijn ervan overtuigd dat de kerkelijke leer helder is. De morele principes en morele waarheden die vervat zijn in de goddelijke openbaring en in de natuurwet, bevatten volgens hen ook absolute verboden van bepaalde handelingen die zwaar ongeoorloofd zijn omdat het doel van die handeling intrinsiek een moreel kwaad behelst. Een goede intentie kan een intrinsiek slechte daad nooit goed maken. Een voorbeeld van zo’n intrinsieke slechte handeling is volgens hen de volharding van hertrouwd gescheidenen om hun levensstaat ongewijzigd te laten. Zolang zij nog sacramenteel verbonden zijn met een andere persoon dan met wie ze een nieuw burgerlijk huwelijk hebben gesloten, leven ze in staat van doodzonde omdat de toestand waarin ze volharden objectief slecht is. Wie in een staat van doodzonde verkeert, geen berouw toont en toch te communie gaat, loopt volgens de verdedigers van de hard line-orthodoxie gevaar naar de hel te gaan. De herder die er niet alles aan doet om de gelovigen ertoe te bewegen de staat van doodzonde te niet te doen door een berouwvolle biecht en een concrete actie om de irregulariteit op te heffen, deugt volgens de opstellers van de Correctio niet omdat hij de gelovigen het risico op eeuwige verdoemenis laat lopen. En dat geldt a fortiori voor een paus die verwarring zaait door in twijfel te trekken of iets eigenlijk wel een objectief slechte toestand is of niet.

De paus die dit ernstige verwijt betreft, doet er voorlopig het zwijgen toe. Misschien wacht hij op een uitmuntende theologische expert die de punten in de ‘kinderlijke’ Correctio één voor één weerlegt, dat wil zeggen aantoont dat de woorden van de huidige paus wel degelijk overeenkomen met datgene wat de Kerk steeds geleerd heeft. Of misschien trekt hij er zich totaal niets van aan en wacht hij totdat de kritiek verstomt. Dat lijkt me vermetele hoop. De vraag is wat de volgende stap in het kamp van zijn criticasters zal zijn als Franciscus hen blijft negeren. Een schisma? Dat zal dan een klein scheurinkje zijn, want het lijkt erop dat het overgrote deel van het wereldepiscopaat achter Franciscus staat. De criticasters zullen zich dan verschansen achter hun eigen gelijk. Zij zullen wellicht veelvuldig de heilige kerkvader Hiëronymus citeren, die na het Concilie van Rimini (359) – dat de leer van de Drie-eenheid had veroordeeld – uitriep: ‘De hele wereld kreunde uit verbazing dat ze Ariaans geworden was.’

tekst: Christian van der Heijden
foto: Giorgio Onorati

Bron


Advertenties

Geef een reactie

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s